Polska w 1989 roku mogła wybrać demokrację bezpośrednią – alternatywna wizja państwa obywatelskiego

Czy Polska po 1989 roku mogła pójść inną drogą niż model partyjnej reprezentacji? Według autorów alternatywnego scenariusza, zamiast kopiować zachodnie wzorce, można było wprowadzić Polską Demokrację Bezpośrednią – system oparty na referendach, inicjatywie obywatelskiej i odwoływalności urzędników. To wizja, w której obywatele nie są petentami, lecz współgospodarzami państwa.

W tej koncepcji kluczowe ustawy przechodziłyby przez referenda tematyczne, a każdy obywatel mógłby zgłosić projekt ustawy po zebraniu odpowiedniej liczby podpisów. Urzędnicy i posłowie byliby odwoływalni w przypadku utraty zaufania społecznego. Taki model, zdaniem zwolenników, zmniejszyłby dystans między władzą a społeczeństwem i ograniczył wpływy partyjnych układów.

Gospodarka w tej alternatywnej Polsce opierałaby się na kontroli społecznej. Każda prywatyzacja wymagałaby zgody w referendum, a zyski z majątku narodowego trafiałyby do funduszy obywatelskich, a nie do wąskich grup interesu. Eksperci podkreślają, że podobne rozwiązania funkcjonują w Szwajcarii, gdzie referenda lokalne decydują o kluczowych inwestycjach i wydatkach publicznych.

Media publiczne, zamiast być narzędziem partii, podlegałyby obywatelskiej kontroli – rady nadzorcze wybierane w powszechnych głosowaniach, budżet jawny i zatwierdzany w referendum. To mogłoby podnieść jakość debaty publicznej i ograniczyć propagandę. W Polsce od lat toczy się dyskusja o upolitycznieniu mediów, a ten model proponuje radykalne rozwiązanie.

Samorządy zyskałyby realną władzę i pieniądze. Budżety obywatelskie stałyby się standardem, a mieszkańcy decydowaliby o podatkach lokalnych i kierunkach rozwoju. Wójt czy burmistrz mogliby być odwołani w każdej chwili, jeśli straciliby zaufanie. To oznaczałoby Polskę bardziej zróżnicowaną, ale też bardziej sprawiedliwą – decyzje zapadałyby tam, gdzie ludzie faktycznie żyją.

Polityka społeczna w demokracji bezpośredniej opierałaby się na współtworzeniu, a nie na klientelizmie. Programy społeczne byłyby projektowane przez obywateli i zatwierdzane w referendach, z obowiązkową analizą kosztów i skutków. Społeczeństwo decydowałoby, czy woli niższe podatki, czy większe świadczenia – i brałoby za to odpowiedzialność. To buduje kulturę współodpowiedzialności, a nie roszczeniowości.

Państwo byłoby jawne i przejrzyste – każdy wydatek publiczny jawny, każda umowa dostępna online, lobbing rejestrowany. Korupcja istnieje wszędzie, ale w takim systemie jest trudniejsza i szybciej wykrywana. Według danych Transparency International, Polska w 2023 roku zajęła 47. miejsce na świecie pod względem postrzegania korupcji, co pokazuje, że problem jest realny.

Edukacja obywatelska od pierwszej klasy uczyłaby, jak działa państwo, jak analizować informacje i uczestniczyć w procesach decyzyjnych. To tworzy pokolenia ludzi, którzy nie boją się odpowiedzialności i nie dają się łatwo manipulować. W obecnym systemie nauczania przedmiot „wiedza o społeczeństwie” często jest niedoceniany, a jego zakres bywa niewystarczający.

Największą różnicą byłaby mentalność – Polacy nie czekaliby na „zbawcę”, tylko działali oddolnie. Demokracja bezpośrednia nie rozwiązuje wszystkich problemów, nie tworzy raju na ziemi, ale daje poczucie sprawczości i realnego wpływu na własny kraj. To alternatywna historia, ale jednocześnie mapa drogowa – wiele z tych rozwiązań można wprowadzać stopniowo, lokalnie, bez rewolucji. Przykładem są budżety obywatelskie w polskich miastach, które już teraz dają mieszkańcom realny wpływ na wydatki publiczne.

Źródło: facebook.com